Dossier Mastenbroek

Persoonlijke verhalen over vervolgde vrouwen, ketters, homoseksuele mannen en politieke gevangenen krijgen een belangrijke plaats in het heringerichte Cellengebouw. De nieuwe vaste tentoonstelling opent in januari 2027.

Wie bepaalde vroeger wat strafbaar was en wie daarvoor werd vervolgd? In een nieuwe presentatie van Rijksmuseum de Gevangenpoort krijgen bezoekers vanaf januari 2027 een breder beeld van de mensen die hier gevangen zaten. Naast bekende gevangenen komen nadrukkelijk verhalen aan bod van mensen die vanwege hun geloof, seksuele gerichtheid, sociale positie of politieke overtuiging werden vervolgd.

De oorspronkelijke cellen van het historische Cellengebouw vormen het decor voor deze verhalen. De nieuwe presentatie laat zien hoe opvattingen over misdaad en straf in de loop van de eeuwen veranderden. Gedrag dat vroeger zwaar werd bestraft, zoals ketterij, hekserij en ‘sodomie’, geldt tegenwoordig niet meer als misdrijf. Persoonlijke geschiedenissen laten zien wat vervolging, rechtspraak en gevangenschap voor mensen betekenden.

Liefde die strafbaar was
Een van de nieuwe verhalen is dat van Kees Wassenaar, die in 1730 in Den Haag werd gearresteerd tijdens een golf van vervolgingen van homoseksuele mannen. Na verhoren in de Gevangenpoort werd hij ter dood veroordeeld. Zijn geschiedenis laat zien hoe liefde en verlangen in het verleden konden leiden tot vervolging en de zwaarste straf.

Vrouwen krijgen een prominentere plaats
Ook de geschiedenis van vrouwen in de Gevangenpoort wordt zichtbaarder. Nieuw onderzoek laat zien dat vrouwen in de zeventiende en achttiende eeuw een veel groter aandeel vormden van de berechte personen dan tegenwoordig. Zij werden onder meer veroordeeld voor diefstal, bedelarij, prostitutie, overspel en deelname aan oproeren.

Bezoekers maken onder anderen kennis met Kaat Mossel, die twee jaar in de Gevangenpoort vastzat vanwege haar leidende rol bij politieke rellen. Ook is er aandacht voor Neeltje Andries en Marytje Arendsdr., die zich in 1591 vrijwillig lieten opsluiten om hun onschuld aan beschuldigingen van hekserij te bewijzen. Zij werden uiteindelijk vrijgesproken.

Nieuwe inzichten uit duizenden rechtszaken
De vernieuwde presentatie is mede gebaseerd op onderzoek dat de Gevangenpoort samen met Universiteit Leiden uitvoert. Hiervoor werden ongeveer 3.500 vonnissen van de Haagse magistraat en ruim 500 vonnissen van het Hof van Holland uit de zeventiende en achttiende eeuw geïnventariseerd. Het onderzoek geeft inzicht in onder meer afkomst, geslacht, misdrijven, straffen en het gebruik van marteling.

Bezoekers kunnen deze onderzoeksresultaten straks ook zelf verkennen. Met datavisualisaties wordt zichtbaar welke misdrijven werden vervolgd, welke straffen werden opgelegd en welke rol maatschappelijke positie kon spelen in de rechtsgang.

Geschiedenis ervaren op de plek waar die plaatsvond
De nieuwe verhalen worden verteld met historische objecten, videomapping, audiotours, interactieve toepassingen en historisch onderbouwde replica’s. Daarbij blijft het authentieke karakter van de cellen en kamers behouden.

Ook de presentatie van de historische collectie martel- en strafwerktuigen krijgt een nieuwe vorm. Een bijzondere toevoeging zijn de tong en vinger van de gebroeders De Witt uit de collectie van het Haags Historisch Museum. Deze krijgen een plek in de vernieuwde presentatie over Johan en Cornelis de Witt.

De vernieuwing wordt mede mogelijk gemaakt door financiële bijdragen van het Vfonds en Stichting Dioraphte. Voor de ombouw sluit Rijksmuseum de Gevangenpoort vanaf de kerstvakantie vier weken de deuren. De opening van het vernieuwde Cellengebouw staat gepland voor eind januari 2027.